Chuyên mục COVID-19 Chăm sóc sức khoẻ F0 tại nhà Hướng dẫn Chăm sóc F0 tại nhà - COVID-19 Xem hướng dẫn

Bạch mao căn.

Mô tả ngắn: Bạch mao căn hay còn gọi là rễ cỏ tranh, là thân rễ phơi hay sấy khô của cây tranh hay cỏ tranh, cây này mọc hoang ở khắp nơi trong nước ta. Bạch mao căn có công dụng giải độc, giải nhiệt, lợi tiểu, ho gà (thân rễ sắc uống).

Mô Tả Dược Liệu

Tên gọi, danh pháp

Tên Tiếng Việt: Bạch mao căn.

Tên khác: Rễ cỏ tranh, Vạn căn thảo.

Tên khoa học: Imperata cylindrica Beauv, thuộc họ Poaceae (lúa).

Đặc điểm tự nhiên

Imperata Cyrrilo là một chi nhỏ trong nhóm cỏ cao của họ Poaceae. Trong đó, cỏ tranh là loài có sự phân bố rất rộng rãi khắp các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới ở châu Á, châu Phi, châu Mỹ và châu Đại Dương, còn có ở một số nơi ở Nam Âu.

Trước đây có tài liệu cho rằng, cỏ tranh đã được nhập trồng tại Florida. Ở châu Á, vùng phân bố của cỏ tranh gồm hầu hết các nước ở Trung Á, Nam – Á, Đông Nam Á, Đông Dương và các tỉnh Nam Trung Quốc, kể cả đảo Hải Nam.

Ở Việt Nam cỏ tranh có ở khắp nơi, từ các đảo, vùng đồng bằng, trung du, miền núi đến các độ cao hơn 2000 m. Cây ưa sáng sống dai, có thể mọc được trên các loài đất, có khả năng chịu hạn cao, nhờ có hệ thân rễ đặt biệt phát triển. Tổng khối lượng chất xanh vào thời kì tăng trưởng mạnh nhất gần tương đương với phần khối lượng dưới mặt đất.

Cỏ tranh ra hoa quả rải rác trong năm, song tập trung nhiều nhất vào mùa đông. Số lượng hạt trên mỗi bông nhiều nhẹ, có lông, nhờ gió phát tán khắp nơi.

Các nhà sinh thái học Việt Nam cho rằng các vùng đồi cỏ tranh bền vững ở phía Tây Bắc, Tây Nguyên là hậu quả cực đoan trong quá trình điển thế thứ sinh nhân tác, trên đất sau nương rẫy. Cỏ tranh là hiểm họa đối với cây trồng. Việc cắt và đối thường xuyên phần trên mặt đất không có tác dụng loại trừ. Trong khi đó việc đào bới thu hái những hết phần thân dưới mặt đất cũng rất khó khăn.

Cây cỏ tranh là một loại cỏ sống dai, thân cao 30 - 90 cm, lá hẹp dài 15 – 30 cm, rộng 3 – 6 mm, gân lá ở giữa phát triển, ráp ở mặt trên, nhẵn mặt dưới, mép lá sắc. Cụm hoa hình chuỳ nhưng hình bắp dài 5 – 20 cm màu trắng bạc, bông nhỏ phủ đầy lông nhỏ mềm, rất dài.

Thân rễ hình trụ, chắc khỏe, dài 30 cm đến 40 cm, đường kính 0,2 cm đến 0,4 cm. Mặt ngoài trắng ngà hay vàng nhạt, có nhiều nếp nhăn dọc và nhiều đốt, mỗi đốt dài 1 cm đến 3,5 cm, trên các đốt còn sót lại vết tích của lá vẩy và của rễ con. Dược liệu dai, dễ bẻ gãy ở đốt, mặt bẻ có sợi.

Mặt cắt ngang gần hình tròn, mặt ngoài lồi lõm không đều, ở giữa thường rách nứt. Dưới ánh sáng đèn tử ngoại 366 mn, phần tủy có phát quang màu xanh lơ, phần vỏ phát quang màu vàng nhạt. Dược liệu không mùi, không vị, sau hơi ngọt.

Phân bố, thu hái, chế biến

Thu hoạch vào mùa thu hoặc mùa xuân, lúc trời khô ráo, đào lấy thân rễ dưới đất (không dùng rễ nổi trên mặt đất), rửa sạch, tuốt bỏ sạch bẹ, bỏ hết rễ con, đem phơi.

Bạch mao căn: Rửa sạch, tẩm nước cho hơi mềm rồi cắt thành đoạn phơi khô, sàng bỏ chất vụn.

Mao căn thán: Lấy những đoạn Bạch mao căn, cho vào nồi sao lửa mạnh tới màu nâu đen nhưng phải tồn tính, phun nước trong, lấy ra phơi khô.

Bộ phận sử dụng

Thân rễ, thường được gọi là bạch mao căn. Hoa cũng được dùng.

Thành Phần Hóa Học Của Bạch mao căn

Cỏ tranh non chứa protein 6,56%; Ca 0,39%; N 1,05%; P 0,22%; tinh bột 10,7%, vitamin Avitamin C.

Thân rễ chứa đường toàn phần 22,05%, đường khử 9,20%, đường chuyển hoá 12,45%. Có tài liệu nói rõ hơn có chứa glucose, fructose. Theo một số tài liệu cỏ tranh có chứa arundoin 0,1%, fernerol 0,001%. Theo Prosca 12, thân rễ có cả biphenyl ether cylindol A và B, các hợp chất phenol imperanen, chất sesquiterpen cylindren, các lignan gravinon A và B.

Tác Dụng Dược Lý Của Bạch mao căn

Theo y học cổ truyền

Bạch mao căn có vị ngọt tính hàn, hoa có vị ngọt tính ôn. Vào ba kinh tâm, tỳ, vị, có tác dụng trừ phục nhiệt, tiêu ứ huyết, lợi tiểu tiện, dùng chữa nội nhiệt phiền khái, tiểu tiện khó khăn, đái ra máu, thổ huyết, máu cam.

Bạch mao căn có tác dụng thông tiểu tiện và tẩy độc cơ thể. Còn dùng chữa sốt nóng, khát nước, niệu huyết, thổ huyết.

Theo y học hiện đại

Tác dụng lợi tiểu

Thí nghiệm trên thở dạng chiết bằng nước và nước sắc rễ cỏ tranh cho thẳng vào dạ dày có tác dụng lợi tiểu, dùng thuốc 4 - 5 ngày tác dụng lợi tiểu mức tối đa. Về cơ chế tác dụng có tác giả cho rằng tác dụng lợi tiểu của cỏ tranh có liên quan đến hàm lượng phong phú muối kali trong rễ.

Tác dụng cầm máu

Nước sắc hoa cỏ tranh thí nghiệm trên thỏ bằng đường uống với liều 0,5 g/kg trong 3 ngày, thì thời gian đông máu và thời gian chảy máu của thỏ đều rút ngắn. Tác dụng này được duy trì trong vài ngày. Ngoài ra, thuốc còn có tác dụng giảm sức thẩm thấu của thành mạch, tăng cường sức đề kháng của mao quản.

Tác dụng kháng khuẩn

Nước sắc rễ cỏ tranh thí nghiệm trên môi trường nuôi cấy có tác dụng ức chế trực khuẩn Shigella.

Các tác dụng khác

Chất coixol có trong thân rễ có tác dụng ức chế sức co bóp của cơ vân. Chất cylindol có ảnh hưởng đến hoạt tính của men lipooxygenase, chất imperanene có tác dụng ức chế ngưng kết tiểu cầu thỏ. Ngoài ra, rễ cỏ tranh còn có tác dụng an thần, giải nhiệt, giảm đau.

Liều Dùng, Cách Dùng Của Bạch mao căn

Liều dùng 10 - 40 g dưới dạng thuốc sắc.

Dùng tươi từ 30 g đến 60 g.

Bài Thuốc Có Bạch mao căn

Chè lợi tiểu

  • Râu ngô 40 g, xa tiền 25 g, bạch mao căn 30 g, hoa cúc 5 g, tất cả thái nhỏ, trộn đều. Mỗi lần cân 50 g pha thành 0,75 lít chia uống trong ngày vào lúc khát. Trẻ em 6 - 14 tuổi, ngày cân 25 g pha với 350 ml chia uống trong ngày vào lúc khát.

Như thần thang (thánh huệ phương) chữa phổi nóng, hen có cử

  • Sinh mao căn sắc uống lúc còn nóng vào sau bữa ăn.

Ma căn, chữa tiểu ra máu

  • Bạch mao căn, khương than, thêm mật ong trắng, sắc uống.

Chữa chảy máu mũi

  • Bạch mao căn, ngẫu tiết, mỗi vị 15 g, sắc nước để nguội uống.

Chữa ợ hơi, nôn khi ăn

  • Bạch mao căn, lô căn, mỗi vị 28 g, chặt nhỏ, đun với 800 ml nước còn 400 ml, chia làm nhiều lần uống trong ngày.

Lưu Ý Khi Sử Dụng Bạch mao căn

  • Lá non dùng cho trâu, bò, ngựa ăn rất tốt. Lá già dùng để lợp nhà.
  • Người hư hỏa, không thực nhiệt kiêng dùng.
  • Phụ nữ có thai dùng thận trọng.

Nguồn Tham Khảo

Tên: Bạch mao căn

  1. Tra cứu dược liệu: https://tracuuduoclieu.vn/co-tranh.html
  2. Dược điển Việt Nam: https://duocdienvietnam.com/co-tranh-than-re/
  3. Khoa Dược – Đại học Y Dược TPHCM: http://uphcm.edu.vn/caythuoc/index.php?q=node/260
  4. Cây thuốc và động vật làm thuốc Việt Nam (tập 1): https://drive.google.com/file/d/188I9jkHJDFobKYPcFpfcKtIvpYZLiOo-/view?fbclid=IwAR2vHmO62AA8m8YDSJEAiC9fOdV_S8JjjuhKoxcnIKTvhdqjlOrpfFWe0-M

Ngày cập nhật: 15/10/2021

Mọi thông tin trên đây chỉ mang tính chất tham khảo. Việc sử dụng dược liệu phải tuân theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên môn.