Chuyên mục COVID-19 Chăm sóc sức khoẻ F0 tại nhà Hướng dẫn Chăm sóc F0 tại nhà - COVID-19 Xem hướng dẫn

Dị ứng thuốc là gì? Khi bị dị ứng thuốc thì nên làm gì?

Chủ Nhật ngày 24/04/2022

Dị ứng thuốc là phản ứng bất thường của hệ miễn dịch với một loại thuốc. Bất kỳ loại thuốc nào nào cũng có thể gây dị ứng thuốc. Các dấu hiệu và triệu chứng phổ biến nhất của dị ứng thuốc là nổi mề đay, phát ban, sốt hoặc có thể dẫn đến tử vong.

Triệu chứng khi bị dị ứng thuốc tùy vào sự đáp ứng của cơ thể. Khi bị dị ứng thuốc cần phải ngưng ngay thuốc nghi ngờ dị ứng và phải liên hệ các cơ sở y tế để được hỗ trợ. Cách xử trí và điều trị khi bị dị ứng thuốc tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của dị ứng và sự chẩn đoán của bác sĩ.

Dị ứng thuốc là gì?

Dị ứng thuốc là một phản ứng dị ứng của cơ thể khi tiếp xúc với thuốc. Phản ứng dị ứng thuốc là phản ứng miễn dịch có hại cho cơ thể. Phản ứng miễn dịch này làm tăng viêm, có thể gây ra các triệu chứng như phát ban, sốt hoặc khó thở. Đáp ứng miễn dịch có thể xảy ra lần đầu tiên dùng thuốc hoặc có thể đến sau khi đã dùng thuốc nhiều lần mà không có vấn đề gì. Dị ứng thuốc chiếm 5 đến 10% các phản ứng có hại của thuốc.

Các biểu hiện lâm sàng của dị ứng thuốc

di-ung-thuoc-la-gi-khi-bi-di-ung-thuoc-thi-nen-lam-gi 1

Một số triệu chứng dị ứng khi dùng thuốc

Toàn thân 

Sốc phản vệ, sốt, viêm mạch, sưng hạch, bệnh huyết thanh...

Da 

Mày đay, phù mạch, sẩn ngứa, viêm da tiếp xúc, mẫn cảm ánh sáng, đỏ da toàn thân, hồng ban nhiễm sắc cố định, hội chứng Stevens-Johnson, Lyell.

Phổi 

Khó thở, viêm phế nang.

Gan 

Viêm gan, tổn thương tế bào gan.

Tim 

Viêm cơ tim.

Thận 

Viêm cầu thận, hội chứng thận hư.

Máu 

Ban xuất huyết giảm tiểu cầu, thiếu máu tán huyết, giảm bạch cầu trung tính.

Một số hội chứng dị ứng khác

Sốc phản vệ

Nhiều loại thuốc có thể gây sốc phản vệ, thường gặp là kháng sinh, huyết thanh, NSAID, thuốc gây tê gây mê...

Sốc phản vệ là tai biến dị ứng nghiêm trọng nhất, dễ gây tử vong. Biểu hiện lâm sàng của sốc phản vệ thường đột ngột sau khi dùng thuốc từ vài giây đến 20 - 30 phút, đạt đỉnh cao khoảng 1 giờ, khởi đầu bằng cảm giác lạ thường (bồn chồn, hoảng hốt, sợ chết...). Sau đó là sự xuất hiện đột ngột các triệu chứng ở một hoặc nhiều cơ quan như tim mạch, hô hấp, tiêu hoá, da... với những biểu hiện: Mạch nhanh nhỏ khó bắt, huyết áp tụt hoặc không đo được; nghẹt thở, tắc thở; mày đay, ngứa toàn thân; đau quặn bụng, tiêu tiểu không tự chủ và có thể tử vong sau ít phút.

Mày đay

Các loại thuốc đều có thể gây mày đay, hay gặp nhất là kháng sinh, huyết thanh, vắc xin, NSAID...

Mày đay thường là biểu hiện hay gặp và ban đầu của phần lớn các trường hợp dị ứng thuốc. Sau khi dùng thuốc vài phút, chậm có thể hàng ngày, người bệnh có cảm giác nóng bừng, râm ran một vài chỗ trên da như côn trùng đốt, sau đó xuất hiện những sẩn phù màu hồng hoặc đỏ đường kính vài milimet đến vài centimet, ranh giới rõ, mật độ chắc, hình tròn hoặc bầu dục, xuất hiện ở nhiều nơi, có thể chỉ khu trú ở đầu, mặt cổ, tứ chi hoặc toàn thân.

Ngứa là cảm giác khó chịu nhất, xuất hiện sớm, thường làm người bệnh mất ngủ, càng gãi càng làm sẩn to nhanh hoặc xuất hiện những sẩn phù khác. Đôi khi kèm theo có khó thở, đau bụng, đau khớp, chóng mặt, buồn nôn, sốt cao. Mày đay dễ tái phát trong thời gian ngắn, ban vừa mất đi đã xuất hiện trở lại.

di-ung-thuoc-la-gi-khi-bi-di-ung-thuoc-thi-nen-lam-gi 2

Mày đay gây mẩn ngứa

Phù mạch dị ứng (phù Quincke)

Các nguyên nhân thường gặp là kháng sinh, huyết thanh, NSAID...

Thuật ngữ phù Quincke hiện nay ít dùng, phù mạch dị ứng thường xuất hiện nhanh sau khi dùng thuốc vài phút, vài giờ hoặc hàng ngày. Biểu hiện ở da và tổ chức dưới da của người bệnh có từng đám sưng nề, đường kính từ 2 - 10cm, thường xuất hiện ở những vùng da có tổ chức lỏng lẻo: môi, cổ, quanh mắt, bụng, bộ phận sinh dục...

Nếu phù mạch ở gần mắt, làm mắt híp lại, ở môi làm môi sưng to biến dạng, màu sắc của phù mạch bình thường hoặc hồng nhạt, đôi khi phối hợp với mày đay. Trường hợp phù mạch ở họng, thanh quản, người bệnh có thể nghẹt thở; ở ruột, dạ dầy, gây nôn, buồn nôn, đau quặn bụng; ở não, gây đau đầu, lồi mắt, động kinh; ở tử cung gây đau bụng, ra máu âm đạo giống doạ sẩy thai ở phụ nữ có thai...

Chứng mất bạch cầu hạt

Thường gây ra do các thuốc sulfamid, penicillin liều cao, streptomycin, chloramphenicol, pyramidon, analgin, thuốc kháng giáp trạng tổng hợp...

Bệnh cảnh lâm sàng điển hình: Sốt cao đột ngột, sức khoẻ giảm sút nhanh, loét hoại tử niêm mạc mắt, miệng, họng, cơ quan sinh dục; viêm phổi, viêm tắc tĩnh mạch, nhiễm khuẩn huyết, dễ dẫn tới tử vong.

Bệnh huyết thanh

Chủ yếu gây ra do tiêm huyết thanh hoặc các protein dị thể như ACTH, insulin…hoặc một số loại thuốc như sulfamid, penicillin, thuốc chống lao (PAS, isoniazid, streptomycin), griseofulvin, phenylbutazon, bacbituric và tetracyclin (oxytetracyclin).

Bệnh xuất hiện từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 14 sau khi dùng thuốc, người bệnh mệt mỏi, mất ngủ, buồn nôn, mày đay, đau khớp, sưng nhiều hạch, sốt cao 38 – 39 độ C, gan to. Nếu phát hiện kịp thời, ngừng ngay thuốc, các triệu chứng trên sẽ mất dần.

Viêm da dị ứng tiếp xúc

Viêm da dị ứng tiếp xúc thường do thuốc và hoá chất gây ra chủ yếu là thuốc bôi và mỹ phẩm. Viêm da dị ứng tiếp xúc thực chất là chàm (eczema), thương tổn cơ bản là mụn nước kèm theo có ngứa và tiến triển qua nhiều giai đoạn. Bệnh thường xảy ra ít giờ sau tiếp xúc với thuốc, biểu hiện ngứa dữ dội, nổi ban đỏ, mụn nước, phù nề ở chỗ tiếp xúc với thuốc.

Đỏ da toàn thân

Thường gây ra do các thuốc như penicillin, ampicillin, streptomycin, sulfamid, chloramphenicol, tetracyclin, các thuốc an thần, NSAIDs...

Đỏ da toàn thân là tình trạng đỏ da diện rộng trên ≥ 90% diện tích cơ thể hoặc toàn thân như tôm luộc, gồm 2 giai đoạn: Đỏ da và bong vẩy trắng.

Bệnh xuất hiện 2-3 ngày, trung bình 6-7 ngày, đôi khi 2-3 tuần lễ sau khi dùng thuốc. Người bệnh ngứa khắp người, sốt cao, rối loạn tiêu hoá, nổi ban và tiến triển thành đỏ da toàn thân, trên da có vẩy trắng, kích thước không đều, các kẽ tay kẽ chân nứt chảy nước vàng, đôi khi bội nhiễm có mủ.

Hồng ban nút

Thường gây ra do các thuốc penicillin, ampicillin, sulfamid...

Hồng ban nút hay xuất hiện sau dùng thuốc 2 - 3 ngày, biểu hiện sốt cao, đau mỏi toàn thân, xuất hiện nhiều nút to nhỏ nổi lên mặt da, nhẵn đỏ, ấn đau, vị trí ở giữa trung bì và hạ bì, tập trung nhiều ở mặt duỗi của các chi, đôi khi xuất hiện trên thân mình và ở mặt, lui dần sau một vài tuần, chuyển màu giống ban xuất huyết.

Hồng ban nhiễm sắc cố định

Thường gây ra do tetracyclin, aspirin, phenylbutazol, bacbituric...

Bệnh xuất hiện vài giờ hoặc vài ngày sau khi dùng thuốc. Người bệnh sốt nhẹ, mệt mỏi, trên da xuất hiện nhiều ban màu sẫm ở tứ chi, thân mình, môi và sẽ xuất hiện ở chính vị trí đó nếu những lần sau lại dùng thuốc đó.

Ban dạng mụn mủ cấp tính

Có thể gây ra do các thuốc sulfamid, terbinafin, quinolon, hydroxychloroquin, diltiazem, pristinamycin, ampicillin, amoxicillin...

AGEP là thể dị ứng hiếm gặp (~ 1:100 000 ngƣời bệnh điều trị), 90% gây ra do thuốc. Dấu hiệu lâm sàng quan trọng là sự xuất hiện nhanh của rất nhiều mụn mủ vô khuẩn rải rác trên da, thường 3 đến 5 ngày sau dùng thuốc.

Người bệnh có biểu hiện sốt, tăng bạch cầu trong máu, đôi khi có tăng bạch cầu ái toan, nhƣng không tổn thương các niêm mạc.

Phản ứng dị ứng thuốc toàn thể có tăng bạch cầu ái toan (DRESS hoặc DiHS)

Thường gây ra do sulfamid, phenobarbital, sulfasalazin, carbamazepin, phenytoin, dapson, allopurinol, diltiazem, oxicam, NSAIDs, Atenolol, muối vàng, azathioprin, isoniazid, captopril, ethambutol, doxycyclin...

Là một thể dị ứng thuốc nặng, có tỉ lệ tử vong cao. Biểu hiện lâm sàng với các triệu chứng: Mệt mỏi, sốt cao 39 - 40 độ C, viêm họng, nổi hạch, ban đỏ và tổn thương nội tạng, thường xuất hiện 1 đến 8 tuần sau khi tiếp xúc với thuốc.

Khoảng 50% người bệnh có biểu hiện viêm gan, 30% người bệnh tăng BC ái toan, 10% viêm thận và khoảng 10% viêm phổi, đôi khi có rụng tóc.

Hồng ban đa dạng

Thường gây ra do các thuốc sulfamid, antipirin, tetracyclin, phenolbarbital...

Biểu hiện với hội chứng nổi ban đỏ, sẩn, mụn nước, bọng nước, thường có ban hình bia bắn, tiến triển cấp tính. Bệnh bắt đầu một vài ngày sau khi dùng thuốc, sốt nhẹ, mệt mỏi, đau khớp, sau 2 - 3 ngày xuất hiện ban sẩn, có thể có mụn nước và bọng nước nếu là "thể hoàn toàn trên da". "Thể cấp tính" khi người bệnh sốt cao, rét run, đau lưng, đau khớp, phát ban có bọng nước tập trung thành từng đám, sau lan ra toàn thân, niêm mạc, miệng.

di-ung-thuoc-la-gi-khi-bi-di-ung-thuoc-thi-nen-lam-gi 3 Hình ảnh sẩn ban hình bia bắn

Hội chứng Stevens - Johnson

Nguyên nhân thường gặp là penicillin, streptomycin, tetracyclin, sulfamid chậm, thuốc chống co giật, thuốc an thần, NSAIDs...

Đặc trưng của hội chứng này là loét các hốc tự nhiên (số lượng thường trên 2 hốc, hay gặp ở mắt và miệng) và có nhiều dạng tổn thương da thường là bọng nước, diện tích da tổn thương < 10% diện tích da cơ thể. Sau khi dùng thuốc vài giờ đến hàng tuần, người bệnh thấy mệt mỏi, ngứa khắp người, có cảm giác nóng ran, sốt cao, nổi ban đỏ, bọng nước trên da, các hốc tự nhiên (mắt, miệng, họng, bộ phận sinh dục) dẫn tới viêm loét, hoại tử niêm mạc các hốc này, có thể kèm theo tổn thương gan thận, thể nặng có thể gây tử vong.

Hội chứng Lyell - Hội chứng hoại tử tiêu thượng bì nhiễm độc

Thường gây ra do sulfamid chậm, penicillin, ampicillin, streptomycin, tetracyclin, analgin, phenacetin, thuốc chống động kinh, thuốc đông dược...

Là tình trạng nhiễm độc hoại tử da nghiêm trọng nhất, đặc trưng bởi dấu hiệu Nikolski dương tính (dễ tuột da), tỷ lệ tử vong cao. Bệnh diễn biến vài giờ đến vài tuần sau khi dùng thuốc, người bệnh cảm thấy mệt mỏi, bàng hoàng, mất ngủ, sốt cao, trên da xuất hiện các mảng đỏ, đôi khi có các chấm xuất huyết, vài ngày sau, có khi sớm hơn, lớp thượng bì tách khỏi da, khẽ động tới là trợt ra từng mảng (dấu hiệu Nikolski dương tính). Diện tích da tổn thương > 30% diện tích da cơ thể. Cùng với tổn thương da có thể viêm gan, thận, tình trạng người bệnh thường rất nặng, nhanh dẫn tới tử vong.

Dị ứng thuốc có nguy hiểm không

Dị ứng thuốc không phải lúc nào cũng nguy hiểm. Một số triệu chứng nhẹ và thường gặp như sốt, phát ban, mày đay. Phản ứng dị ứng nghiêm trọng hơn có thể là sốc phản vệ, hội chứng Stevens-Johnson, Lyell,… có nguy cơ dẫn đến tử vong.

Một số thuốc có nguy cơ gây dị ứng thuốc nhiều nhất là:

  • Kháng sinh penicillin, sulfamethoxazole-trimethoprim;

  • Aspirin;

  • Thuốc chống viêm không steroid, chẳng hạn như ibuprofen;

  • Thuốc chống co giật như carbamazepine và lamotrigine;

  • Thuốc được sử dụng trong liệu pháp kháng thể đơn dòng như trastuzumab và ibritumomab tiuxetan;

  • Thuốc hóa trị như paclitaxel, docetaxel và procarbazine.

Cách xử trí khi bị dị ứng thuốc

Cách kiểm soát và xử trí khi bị dị ứng thuốc tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của dị ứng. 

Trường hợp dị ứng thuốc ngay lập tức sau khi uống thuốc:

Khi có bất kỳ dấu hiệu dị ứng thuốc nào dù nhẹ như nổi mề đay hoặc ngứa thì cũng phải ngưng thuốc ngay lập tức và liên hệ với các trung tâm y tế gần nhất để được hỗ trợ.

Các thuốc điều trị:

Một số loại thuốc có thể giúp ngăn chặn phản ứng miễn dịch và giảm các triệu chứng. Bao gồm:

Thuốc kháng histamine

Cơ thể giải phóng histamine, chất này gây ra các triệu chứng dị ứng như sưng, ngứa hoặc kích ứng. Thuốc kháng histamine ngăn chặn việc sản xuất histamine và có thể giúp làm dịu các triệu chứng của phản ứng dị ứng này. Thuốc kháng histamine có dạng viên uống, thuốc nhỏ mắt, kem bôi và thuốc xịt mũi.

Corticosteroid

Dị ứng thuốc có thể gây sưng viêm đường hô hấp và các triệu chứng nghiêm trọng khác. Corticosteroid có thể giúp giảm viêm. Corticosteroid có dạng viên uống, thuốc xịt mũi, thuốc nhỏ mắt và kem. Ngoài ra cũng có dạng bột hoặc chất lỏng để sử dụng trong ống hít và chất lỏng để tiêm hoặc sử dụng trong máy phun sương.

Thuốc giãn phế quản

Nếu dị ứng thuốc gây thở khò khè hoặc ho, có thể dùng thuốc giãn phế quản. Thuốc này sẽ giúp mở đường thở và giúp thở dễ dàng hơn. Thuốc giãn phế quản có dạng lỏng và dạng bột để sử dụng trong ống hít hoặc máy phun sương.

Cách dự phòng khi bị dị ứng thuốc

Với người bệnh:

  • Không tự điều trị, chỉ được dùng thuốc khi có đơn thuốc của bác sĩ.

  • Không dùng thuốc theo ý kiến của người khác, không dùng đơn thuốc của người khác hoặc đưa đơn thuốc của mình cho người khác sử dụng.

  • Không dùng thuốc mất nhãn, chuyển màu, có vật lạ, kết tủa trong ống thuốc, quá thời hạn sử dụng...

  • Tránh mua thuốc ở những nơi không đáng tin cậy.

  • Phải đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng thuốc, phải giữ hướng dẫn sử dụng vì có khi phải đọc lại nhiều lần.

  • Để thuốc xa tầm tay, tầm nhìn của trẻ em và người quá cao tuổi.

  • Thận trọng dùng thuốc khi đang có thai, cho con bú và trạng thái bệnh lý khác, thông báo những vấn đề này cho bác sĩ trước khi kê đơn.

  • Khi có những dấu hiệu bất thường sau khi dùng thuốc: sốt, mệt mỏi khác thường, choáng váng, chóng mặt, buồn nôn, mẩn ngứa trên da...cần đến ngay bác sĩ, bệnh viện hoặc các cơ sở y tế gần nhất để được khám, điều trị.

  • Cần mang theo thẻ theo dõi dị ứng thuốc hoặc nếu có thể đeo vòng cảnh báo dị ứng thuốc.

Với nhân viên y tế:

  • Chỉ dùng thuốc cho người bệnh khi cần thiết.

  • Dùng thuốc đúng người, đúng bệnh.

  • Cân nhắc trước khi cho một loại thuốc có nguy cơ cao gây ra những tác dụng không mong muốn.

  • Không điều trị bao vây.

  • Có kiến thức về an toàn thuốc và có hiểu biết về những tai biến do thuốc.

  • Phải khai thác tiền sử dị ứng trước khi kê đơn.

  • Hướng dẫn người bệnh nhận biết tai biến do thuốc, cách dùng thuốc và bảo quản thuốc mỗi khi kê đơn hoặc cấp phát thuốc.

  • Giáo dục cho người bệnh sử dụng thuốc an toàn hợp lý.

Thục Hiền

Nguồn tham khảo: Tổng hợp

Lưu ý: Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, vui lòng liên hệ với Bác sĩ, Dược sĩ hoặc chuyên viên y tế để được tư vấn cụ thể.

Bài nổi bật

GIẢM NGAY 10% KHI MUA SẮM TẠI FPT LONG CHÂU THANH TOÁN QUA VÍ MOCA TRÊN ỨNG DỤNG GRAB

GIẢM NGAY 10% KHI MUA SẮM TẠI FPT LONG CHÂU THANH TOÁN QUA VÍ MOCA TRÊN ỨNG DỤNG GRAB

Thứ Tư ngày 18/05/2022

Dành riêng cho khách hàng của FPT Long Châu từ 20.05 đến hết ngày 30.06.2022, giảm ngay 10%, tối đa...

Đọc tiếp
Giãn dây chằng thắt lưng có nguy hiểm không và phương pháp điều trị

Giãn dây chằng thắt lưng có nguy hiểm không và phương pháp điều trị

Thứ Tư ngày 18/05/2022

Giãn dây chằng thắt lưng gây đau nhức đốt sống lưng gây ảnh hưởng đến các quá trình hoạt động...

Đọc tiếp

Cùng chuyên mục